Παρασκευή, 30 Νοεμβρίου 2012

Ψυχική υγεία και οικονομική κρίση

Με αφορμή πολλά δημοσιεύματα τα τελευταία δύο χρόνια σε σχέση με τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στην ψυχική υγεία, η παρούσα ανάρτηση έχει ως στόχο να περιγράψει ένα μοντέλο εξήγησης της ανάπτυξης της ψυχικής ασθένειας το οποίο έχει γίνει ευρέως αποδεκτό. Το μοντέλο της ευαλωτότητας -στρες εξηγεί την ανάπτυξη της ψυχικής διαταραχής μέσω της αλληλεπίδρασης δύο βασικών παραγόντων: της προδιάθεσης, η οποία περικλείει τους βιολογικούς παράγοντες αλλά και τις πρώιμες εμπειρίες μας (ευαλωτότητα) και του στρες το οποίο αναφέρεται στις προκλήσεις της ζωής μας. Για την ανάπτυξη επομένως μιας ψυχικής ασθένειας θα πρέπει να πληρούνται δύο προϋποθέσεις: η προϋπόθεση της ευαλωτότητας και η προϋπόθεση του στρες. Με άλλα λόγια αν ένα άτομο έχει την προδιάθεση να αναπτύξει μια ψυχική διαταραχή και βρεθεί σε αντίξοο περιβάλλον η ψυχική διαταραχή αργά ή γρήγορα θα εμφανιστεί. Αντίθετα, αν ένα άτομο έχει την προδιάθεση της εμφάνισης μιας ψυχικής διαταραχής αλλά ζει σε ένα περιβάλλον το οποίο διαθέτει προστατευτικούς παράγοντες, είναι πιθανό το άτομο (και σε συνδυασμό με το πόσο ισχυρός είναι ο βιολογικός παράγοντας για την ανάπτυξη της συγκεκριμένης ασθένειας) να μην εκδηλώσει την ψυχική διαταραχή. Ως προστατευτικοί παράγοντες έχουν θεωρηθεί η οικογένεια, η εργασία, η κοινωνική υποστήριξη, οι δεξιότητες αντιμετώπισης αγχογόνων καταστάσεων, η ενασχόλησή μας με δραστηριότητες που μας προσφέρουν ικανοποίηση και ευχαρίστηση.
Με βάση το παραπάνω μοντέλο η οικονομική κρίση για πολλούς ανθρώπους αποτελεί έναν ισχυρό παράγοντα στρες. Η εκδήλωση όμως μιας ψυχικής διαταραχής (π.χ. κατάθλιψης) δεν εξαρτάται μόνο από αυτό τον παράγοντα αλλά και από την ευαλωτότητα του ίδιου του ατόμου. Όταν, επομένως, αποδίδεται εξ ολοκλήρου η εκδήλωση μιας ψυχικής διαταραχής σε ένα περιβαλλοντικό παράγοντα ("λόγω της κρίσης", "επειδή απολύθηκε") αφενός δεν δίνεται η πλήρης εικόνα ενός φαινομένου, αφετέρου -κατά τη γνώμη μου- δημιουργείται μεγαλύτερη σύγχυση και αυξάνεται η γενικότερη ανησυχία καθώς μέσα σε ένα ευρύτερο κλίμα απειλής και αβεβαιότητας προστίθεται μια νέα απειλή (αυτή της εκδήλωσης μιας ψυχικής διαταραχής). Ο χειρισμός σοβαρών ζητημάτων, όπως αυτό της ψυχικής υγείας, με τρόπο απλοϊκό νομίζω ότι περιγράφει την πενιχρή ενημέρωσή μας όσον αφορά θέματα ψυχικής υγείας και κατά συνέπεια την ευκολία μας να αποδεχτούμε εξηγήσεις τις οποίες εύκολα θα απορρίπταμε -και θα τις χαρακτηρίζαμε παραπλανητικές και χειραγωγούσες- αν αφορούσαν άλλα ζητήματα (π.χ. πόσο εύκολα θα αποδεχόσασταν την διαβεβαίωση ότι η οικονομική κρίση προκαλεί εγκεφαλικά επεισόδια; Ακόμα και αν ακούγαμε μια τέτοια "είδηση", θα αποδίδαμε το εγκεφαλικό επεισόδιο σε κάποιον ιατρικό παράγοντα, και  θα αναρωτιόμασταν και για τους άλλους παράγοντες που συμβάλλουν στο εγκεφαλικό επεισόδιο όπως το στρες, η διατροφή, το κάπνισμα και στη συνέχεια θα ενοχοποιούσαμε για την επιδείνωση του επεισοδίου και παράγοντες οι οποίοι λόγω της κρίσης καθίστανται ανεπαρκείς, όπως η υπολειτουργία νοσοκομειακών μονάδων και ΜΕΘ, η μη προσβασιμότητα σε φαρμακευτική αγωγή κ.α.). Η σωστή ενημέρωση σε θέματα ψυχικής υγείας, αντίθετα, συμβάλλει σημαντικά στην ενδυνάμωση των προστατευτικών παραγόντων απέναντι στην εκδήλωση μιας ψυχικής διαταραχής, τόσο επειδή θα μας επιτρέψει μια έγκαιρη αναγνώριση ότι "κάτι δεν πάει καλά" και την αναζήτηση βοήθειας αλλά και επειδή μας δίνει την δυνατότητα να λάβουμε τα κατάλληλα μέτρα για την διαφύλαξή της.  Η αναγνώριση και η κατανόηση της ψυχικής διαταραχής ως πολυπαραγοντικού φαινομένου επιτρέπει την πολύπλευρη αντιμετώπισή του.  Γνωρίζοντας και αναγνωρίζοντας ότι όσο αντίξοες και αν είναι οι συνθήκες, δεν αποτελούν επαρκή παράγοντα για να "βυθιστούμε" στην κατάθλιψη, η κατανόηση αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως προστατευτικός παράγοντας στην διαφύλαξη της ψυχικής μας υγείας. Π.χ. έχει φανεί ότι το δίκτυο κοινωνικής υποστήριξης αποτελεί σημαντικό προστατευτικό παράγοντα. Η στήριξη, επομένως, από τους συγγενείς μας, από τους φίλους μας ή από τα κοινωνικά δίκτυα αλληλεγγύης που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια ίσως αποτελούν παράγοντες οι οποίοι μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της ψυχικής και της συναισθηματικής μας κατάστασης.
Στον παρακάτω σύνδεσμο http://www.newsbeast.gr/health/arthro/318852/to-profil-tou-ellina-tin-periodo-tis-krisis/ μπορείτε να διαβάσετε μια παλιότερη δημοσίευσή μου σχετικά με τις επιπτώσεις (σε τι βαθμό και με ποιον τρόπο) της οικονομικής κρίσης στην καθημερινότητά μας, η οποία στηρίζεται στο μοντέλο της ευαλωτότητας -στρες. Μια πρόσφατη δημοσίευση (με αποτυχημένο τίτλο, κατά τη γνώμη μου) στο Έθνος της Κυριακής η οποία αφορά την έρευνα που διεξήχθη από το ΕΠΙΨΥ (http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=29370&subid=2&pubid=63744394) δείχνει μια γενική τάση αύξησης των ψυχικών διαταραχών στο γενικό πληθυσμό. Η διαρκής αβεβαιότητα και το κλίμα μόνιμης απειλής που διαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια σε συνδυασμό με την επιδείνωση της καθημερινότητας για πολλούς συμπολίτες μας  φαίνεται ότι επηρεάζει αρνητικά την γενικότερη αίσθηση ασφάλειας.  Επιπλέον, η παραμονή σε μια κατάσταση "κρίσης"  για μεγάλο χρονικό διάστημα, όπως έχει επισημανθεί και από τον Π.Ο.Υ.,  ίσως εξαντλεί τα ψυχικά (αλλά και υλικά) μας αποθέματα ενώ παράλληλα "ευνοεί" την εκδήλωση συμπεριφορών (π.χ. κατάχρησης αλκοόλ και ουσιών) οι οποίες επιβαρύνουν την υγεία μας (σωματική και ψυχική). Οι ειδικοί ψυχικής υγείας ίσως, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, έχουν την υποχρέωση να ενημερώνουν για θέματα ψυχικής υγείας με τρόπο έγκυρο και επιστημονικό. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, παραθέτω και μια πρόσφατη δημοσίευση στην Καθημερινή (30-11-2012) που αφορά τις αυτοκτονίες και τον τρόπο που θα έπρεπε  να αντιμετωπίζονται ως είδηση από τα ΜΜΕ: http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_columns_2_23/11/2012_502594.


Πέμπτη, 15 Νοεμβρίου 2012

Πόσο σημαντικοί είναι οι φίλοι;

 Στην ερώτηση αν πιστεύουμε ότι οι φίλοι είναι σημαντικοί στη ζωή ενός παιδιού ή ενός εφήβου, ίσως όλοι μας θα απαντούσαμε θετικά. Ωστόσο, πολλές φορές οι γονείς υποτιμούν αυτή την ανάγκη των παιδιών τους με το να μη φροντίζουν εξίσου για την ανάπτυξη των διαπροσωπικών τους σχέσεων όπως φροντίζουν για τους άλλους τομείς της ανάπτυξής τους. Ένα παιδί ή ένας έφηβος χωρίς φίλους είναι πιθανό να θεωρηθεί ως εσωστρεφές άτομο "που δεν του αρέσουν οι ενασχολήσεις των συνομηλίκων του". Πολλοί γονείς, επίσης, πιστεύουν ότι "έχει καιρό για παρέες, καλύτερα τώρα να συγκεντρωθεί στο σχολείο και στα μαθήματα", οπότε η έλλειψη φίλων εκλαμβάνεται σαν μια θετική κατάσταση.  Δυστυχώς, οι παραπάνω διατυπώσεις λειτουργούν καθησυχαστικά και είναι πιθανό οι γονείς να παρερμηνεύουν συμπεριφορές του παιδιού τους που θα έπρεπε να τους θορυβήσουν. Η έλλειψη φίλων μπορεί να σχετίζεται με πολλούς παράγοντες, οι οποίοι χρήζουν προσοχής. Στην ηλεκτρονική διεύθυνση που θα βρείτε στο τέλος του κειμένου, μπορείτε να διαβάσετε μια έρευνα η οποία πραγματοποιήθηκε στην Αμερική και στην οποία βρέθηκε ότι  για τις περιορισμένες κοινωνικές επαφές μπορεί να ευθύνονται συμπτώματα κατάθλιψης στο παιδί ή στον έφηβο, τα οποία δεν έχουν αντιμετωπιστεί.  Οι περιορισμένες αυτές κοινωνικές επαφές εμποδίζουν την ανάπτυξη κατάλληλων και επαρκών κοινωνικών δεξιοτήτων με αποτέλεσμα το άτομο να μην μπορεί να διαμορφώσει κοινωνικές σχέσεις και να παραμένει χωρίς φίλους. Επίσης, είναι πιθανό να συμβαίνει και το αντίθετο, η έλλειψη φίλων συντελεί στην εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων στα παιδιά και στους εφήβους, γεγονός που εμποδίζει την διαπροσωπική επαφή.
Είναι σημαντικό, επομένως, να ενθαρρύνεται η κοινωνική ζωή των παιδιών και των εφήβων. Η έλλειψη φίλων χρειάζεται να κινητοποιήσει τους γονείς ώστε να αναζητήσουν τις αιτίες της.

http://www.psychiatrictimes.com/child-adolescent-psych/content/article/10168/2112466?pageNumber=1