Τρίτη, 21 Αυγούστου 2012

Ξενοφοβία και ρατσισμός



Ξενοφοβία και ρατσισμός, δύο έννοιες που συχνά ταυτίζονται, ωστόσο διαφέρουν μεταξύ τους.  Ο όρος ξενοφοβία δηλώνει τον αδικαιολόγητο φόβο (για αυτό και το δεύτερο συνθετικό της λέξης είναι φοβία, δηλαδή παράλογος φόβος, φόβος για κάτι που δεν αποτελεί απειλή) που συχνά βιώνουμε απέναντι σε άλλους άνθρωπους οι οποίοι ανήκουν σε άλλη φυλή, σε άλλη θρησκεία ή σε άλλη πολιτισμική ομάδα. Την φοβία αυτή εξάλλου υποδηλώνει και η γνωστή λαϊκή ρήση «παπούτσι από τον τόπο σου και ας είναι μπαλωμένο». Η ξενοφοβία περιγράφει, επομένως, μια συναισθηματική κατάσταση που αφορά, σε έναν πιο ήπιο βαθμό, την επιφυλακτικότητα απέναντι σε κάτι που δεν μάς είναι οικείο, αλλά κυρίως τον φόβο και κατ’ επέκταση την αρνητική στάση απέναντι σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες. Πολύ συχνά οι προκαταλήψεις που συνδέονται με διάφορες ομάδες, ευνοούν την ανάπτυξη ξενοφοβικών συναισθημάτων. Υπό αυτή την έννοια η ξενοφοβία μπορεί να υποχωρίσει όταν γνωρίζουμε και εξοικειωνόμαστε με το άγνωστο. Ακόμα και αν η ξενοφοβία μας αποτρέπει από την επαφή με την «άλλη» ομάδα και με αυτό το τρόπο συντηρούνται οι προκαταλήψεις μας, είναι πιθανό κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες να γίνουμε περισσότερο ανεκτικοί προς τους «άλλους» και τελικά να αναδιαμορφώσουμε τις πεποιθήσεις μας προς αυτούς. Αυτές οι κατάλληλες συνθήκες θα μπορούσαν να είναι η ομαλή κοινωνική ένταξη των κοινωνικών ομάδων η παρουσία των οποίων δύναται να ενεργοποίησει τα ξενοφοβικά συναισθήματα, η δίκαιη μεταχείρισή τους από την πολιτεία, οι εκπαιδευτικές πρακτικές που ως στόχο έχουν την γνωριμία και την εξοικείωση των παιδιών με τις διαφορετικές κουλτούρες, η εξάλειψη των προκαταλήψεων κ.α. Ωστόσο ελλείψη αυτών των κατάλληλων συνθηκών η ξενοφοβία μπορεί να εδραιωθεί και να αποτελέσει σημαντικό τροχοπέδη στην συνύπαρξή μας με τους άλλους, στην αποδοχή της διαφορετικότητας, να οδηγήσει σε ξενοφοβικές εκδηλώσεις που πολώνουν ακόμα περισσότερο την κοινωνία και ισχυροποιούν τον φόβο ή ακόμα και στο ρατσισμό. Ωστόσο το εγχείρημα της εξάλειψης της ξενοφοβίας, στην πράξη, καθίσταται πολύ δύσκολο, αν αναλογιστούμε ότι η ξενοφοβία έχει τις ρίζες της σε πεποιθήσεις ανωτερότητας έναντι των άλλων (χωρίς να εμπεριέχεται το στοιχείο της εξόντωσης των άλλων, όπως συμβαίνει στο ρατσισμό). Η αρχή της εξάλειψης της ξενοφοβίας, επομένως, ίσως αφορά την αντικατάσταση του πολωτικού τρόπου σκέψης μας: εμείς είμαστε ανώτεροι, αυτοί όχι -εμείς είμαστε ικανοί αυτοί όχι- εμείς είμαστε έξυπνοι, οι άλλοι πονηροί κ.ο.κ.    
Ο ρατσισμός αποτελεί το δόγμα κατά το οποίο υποστηρίζεται η ανωτερότητα μιας ομάδας (φυλετικής, θρησκευτικής, κοινωνικής) έναντι των άλλων. Ο ρατσισμός επομένως αφορά ένα σύστημα πεποιθήσεων, οι οποίες αν και δεν είναι επιστημονικά τεκμηριωμένες, παρουσιάζονται και επιβάλλονται ως δεδομένες. Ο δογματικός χαρακτήρας του ρατσισμού δεν ευνοεί την αλλαγή των πεποιθήσεων που αφορούν τις άλλες ομάδες,  μετά την επαφή μαζί τους, αντίθετα ενισχύει τις ήδη υπάρχουσες δοξασίες και συχνά ενθαρρύνει ακραίες συμπεριφορές προς τους «κατώτερους» (βίαιες ή και δολοφονικές επιθέσεις). Απώτερος στόχος είναι η εξάλλειψη της (ή ακόμα και η εξόντωση) της «άλλης» ομάδας.
Επομένως, αν και η ξενοφοβία αποτελεί ένα φαινόμενο το οποίο μπορεί και να μετριαστεί ή και να εξαλειφθεί, ο ρατσισμός αποτελεί μια κοινωνική «πληγή» που αντιτάσσεται στο αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης προς το κοινωνικό σύνολο.  
Στο παρακάτω σύνδεσμο http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1089&context=edpsychpapers μπορείτε να διαβάσετε ένα αξιόλογο άρθρο που αφορά την ξενοφοβία, τα αίτιά της, τους μηχανισμούς συντηρησής της και τις διαφορές ως προς την ανάπτυξη και εκδηλωσή της ανάλογα με το πολιτιστικό πλαίσιο στο οποίο αναπτύχθηκε. Αν και το άρθρο απευθύνεται σε ψυχολόγους το πρώτο μέρος του, που αφορά την ανάλυση του φαινομένου, νομίζω ότι μπορεί να ενδιαφέρει ευρύτερο κοινό.    

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου